محمد آقاسی، جامعهشناس و پژوهشگر افکار عمومی، در یادداشتی با عنوان «صف؛ نابرابری به نوبت» از تغییرات تدریجی فرهنگ صف در ایران سخن گفته و نوشته است: «چند ماهی است که سوارشدن به خطوط بیآرتی رایگان شده و متوجه شدم صفهای سوارشدن مثل قبل نیستند. پیشتر نوعی از نوبت میان مسافران رعایت میشد که دیگر کمتر شده.»
او همچنین به تغییر شکل صفهای سنتی در سالهای اخیر اشاره کرده و مینویسد: «اسنپ با راهاندازی سرویس اسنپفود برای نانواییها، صف را که هنوز بعد از چند دهه در ایران وجود دارد به هم زد.»
صف؛ فراتر از یک پدیده اقتصادی
آقاسی معتقد است صف را نباید صرفاً از منظر کمبود کالا یا نظام توزیع خدمات تحلیل کرد. به گفته او، «پیش از آنکه صف پدیدهای اقتصادی باشد، تجربهای اجتماعی، در پرتو زمان و شتاب اجتماعی است.» او توضیح میدهد که شهرهای مدرن انسانها را به سرعت بیشتر در تصمیمگیری، کار و جابهجایی وادار میکنند، اما صف این منطق را متوقف میکند. به اعتقاد این جامعهشناس، «هرچقدر کار داشته باشید یا عجلهای در میان باشد، ریتم این بخش از زندگی را جمعی تعیین میکند که در صف ایستادهاند.»
آخرین فضای مواجهه ناخواسته انسانها
این پژوهشگر افکار عمومی، صف را یکی از معدود فضاهای باقیمانده زندگی مدرن میداند که افراد را ناخواسته در کنار یکدیگر قرار میدهد.او در بخشی از یادداشت خود مینویسد: «در صف نمیتوان دیگری را حذف کرد؛ باید حضور او را به رسمیت شناخت، سرعت خود را با دیگران تنظیم کرد و بخشی از زمان شخصی را به زمان جمعی سپرد.» به باور آقاسی، در دورانی که بسیاری از تجربههای جمعی به کمک فناوری شخصیسازی شدهاند، صف همچنان افراد با درآمدها، اهداف و سبکهای زندگی متفاوت را در یک زمان مشترک کنار هم قرار میدهد و آنها را وادار به انتظار میکند.
صف؛ تجربه نابرابری و عدالت
محور اصلی یادداشت آقاسی، پیوند میان صف و مفهوم نابرابری اجتماعی است. او معتقد است اگرچه ظاهر صف برابری را تداعی میکند، اما در عمل همه افراد شرایط یکسانی برای عبور از انتظار ندارند.او مینویسد: «صف فقط تجربه انتظار نیست، بلکه تجربه نابرابری و عدم تحقق عدالت است.»به اعتقاد این جامعهشناس، برخی افراد با استفاده از پول، فناوری یا موقعیت اجتماعی میتوانند زمان انتظار خود را کاهش دهند، در حالی که بخش بزرگی از جامعه ناچار به تحمل صف است.آقاسی در این باره تأکید میکند: «هرچه زمان در زندگی امروز ارزشمندتر شده، نابرابری در دسترسی به زمان نیز پررنگتر شده است.»
چرا عبور از صف خشم ایجاد میکند؟
این پژوهشگر افکار عمومی معتقد است واکنش شدید افراد به بینظمی در صف، صرفاً ناشی از چند دقیقه تأخیر نیست، بلکه به احساس عدالت مربوط میشود.او مینویسد: «جلورفتن یک نفر چنان خشم شدیدی ایجاد میکند که برای بسیاری از بیعدالتیهای بزرگتر، چنین برانگیختگی دیده نمیشود.»به باور آقاسی، صف نوعی نظم مشترک و موقت میان افراد ایجاد میکند و هرگونه نقض این نظم، حملهای به احساس عدالت شکلگرفته در میان حاضران تلقی میشود.
صف؛ یک اجتماع احساسی موقت
این جامعهشناس همچنین از شکلگیری نوعی همبستگی موقت میان افراد حاضر در صف سخن میگوید. به گفته او، کسانی که پیش از ورود به صف هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند، به تدریج بر سر یک انتظار مشترک به حساسیت احساسی مشابهی میرسند.او در توصیف این وضعیت مینویسد: «خشم، اعتراض، نگاههای معنادار و حتی همدلیهای کوتاهمدت، همگی نشان میدهد صف در زمانی اندک، یک “اجتماع احساسی موقت” تولید میکند.»
چه کسی زمان ما را کنترل میکند؟
آقاسی در پایان یادداشت خود، صف را فرصتی برای تأمل درباره توزیع زمان در جامعه میداند و مینویسد: «کمک بزرگ صف، طرح این پرسش است که چهکسی زمان ما را تحت کنترل دارد؟» او تأکید میکند که زندگی اجتماعی تنها بر پایه توزیع ثروت، منزلت یا قدرت شکل نمیگیرد، بلکه نحوه توزیع زمان نیز در آن نقشی تعیینکننده دارد. به گفته این جامعهشناس، «در صف فقط منتظر دریافت چیزی نیستیم؛ در حال تجربه رابطه خودمان با زمان، با جامعه و با دیگران هستیم.»
- نویسنده : محمد آقاسی، جامعهشناس و پژوهشگر افکار عمومی
